ಸತ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಸುಳ್ಳು ಪತ್ತೆ ಯಂತ್ರ

ಪೋಸ್ಟ್ ಟ್ರುತ್ ಅನ್ನು ‘ಸತ್ಯೋತ್ತರ’ ಎಂದು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಅನುವಾದಿಸಬಹುದಾದ ಪದವನ್ನು  ‘2016ರ ಪದ’ ಎಂದು ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ನಿಘಂಟು ಗುರುತಿಸಿತು. ‘ಪೋಸ್ಟ್’ ಎಂಬ ಪೂರ್ವಪ್ರತ್ಯಯವೊಂದು ಸೇರಿಕೊಂಡರೆ ‘ಟ್ರುತ್’ ಎಂಬ ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ದೊರೆಯುವ ಅರ್ಥವೇ ಬೇರೆ. ಅದನ್ನು ಸತ್ಯದ ನಂತರದ್ದು ಎಂದು ನಾವು ವಿವರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ‘ಸತ್ಯೋತ್ತರ’ವಾದದು ಎಂದರೆ ಅದು ಸುಳ್ಳೇ. ಅಥವಾ  ಅದು ಸತ್ಯವೆಂದು ಒಪ್ಪಲಾಗದ, ಸುಳ್ಳೆಂದು ಒಪ್ಪಿಸಲಾಗದ ಇನ್ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಆಗಿರಬಹುದೇ? ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ನಮ್ಮೆದುರು ತೆರೆದಿಟ್ಟಿರುವ ಅಸಂಖ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಉದ್ಭವಿಸಿರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೊಂದನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಪದವಿದು. ಈ ಪದ ಮೊದಲು ಬಳಕೆಯಾದದ್ದು 2010ರ ಏಪ್ರಿಲ್ ಒಂದರಂದು. ಇದನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದು ‘ಗ್ರಿಸ್ಟ್’ ಎಂಬ ಅಂತರ್ಜಾಲ ನಿಯತಕಾಲಿಕದ ಅಂಕಣಕಾರ ಡೇವಿಡ್ ರಾಬರ್ಟ್ಸ್. ಹೊಸ ಕಾಲದ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈತ ‘ಪೋಸ್ಟ್ ಟ್ರುತ್ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್’ ಎಂಬ ಪದಪುಂಜವನ್ನು ಬಳಸಿದ. ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಕರು ಈ ಪದವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾ ಹೋದರು. 2016ರ ಅಮೆರಿಕದ ಚುನಾವಣೆ, ಬ್ರೆಕ್ಸಿಟ್ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಹೇರಳವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಯಿತು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ನಿಘಂಟು ಈ ಪದವನ್ನು ‘ವರ್ಷದ ಪದ’ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿತು. ಏನಿದು ‘ಸತ್ಯೋತ್ತರ ರಾಜಕಾರಣ’. ಯೂರೋಪ್ ಇದನ್ನು ಬ್ರೆಕ್ಸಿಟ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು. ಡೊನಾಲ್ಡ್ ಟ್ರಂಪ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಚುನಾಯಿತರಾದಾಗ ಅಮೆರಿಕ ಇದೇನು ಎಂದು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು. ಇದು ಸಂಭವಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮುನ್ನವೇ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಇದೇನು ಎಂದು ಅರಿವಾಗಿತ್ತು. 2014ರ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಮುನ್ನವೇ ‘ಸತ್ಯೋತ್ತರ ರಾಜಕಾರಣ’ವೊಂದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತ್ತು. ಅದು ಈಗಲೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿದೆ. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ದೇಶವೊಂದರಲ್ಲಿ ಮತದಾರರನ್ನು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ತಲುಪುವುದಕ್ಕೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸಂವಹನ ವಿಧಾನವೊಂದನ್ನು ಈ ತನಕ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದರಲ್ಲಿ ಬಹುಮುಖ್ಯವಾದುದು ಸಮೂಹ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ಜನರನ್ನು ತಲುಪುವುದು. ಮತ್ತೊಂದು ಮತದಾರರನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಬೇಕಿರುವ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಚಾರ ಸಭೆಗಳಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ವಠಾರಗಳು ಮತ್ತು ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸುವ ಸಣ್ಣ ಸಭೆಗಳ ತನಕದ ಎಲ್ಲವೂ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತಾರೂಢರು ತಮ್ಮ ಆಡಳಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ತಾವು ಮಾಡಿರುವ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದವರು ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷ ಹೇಗೆಲ್ಲಾ ನೀತಿ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ಸೋತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲಾ ಪಕ್ಷಗಳವರೂ ತಾವು ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಏನೇನು ಮಾಡುತ್ತೇವೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಈ ರಾಜಕೀಯ ಸಂವಹನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಆಧಾರಿತ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಮೇಲೆ ಇಡೀ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಮಾರ್ಪಾಡು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಆಡಳಿತ ನೀತಿಯ ಸುತ್ತ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಚರ್ಚೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಭಾವುಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟಕೊಂಡ ಪ್ರಚಾರ ತಂತ್ರವೊಂದನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ತರ್ಕಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಬೆಲೆಯಿಲ್ಲ. ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ನಿಜವೆಂಬಂತೆ ಕಾಣುವ ಒಂದಷ್ಟು ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಭಾವುಕವಾಗಿ ಮುಂದಿಟ್ಟರೆ ಸಾಕಾಗುತ್ತದೆ. 2014ರ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ಬಗೆಯ ಅನೇಕ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು ಬಳಕೆಯಾದವು. ಎರಡನೇ ತಲೆಮಾರಿನ ತರಂಗಗಳ ಹಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದಿಂದ ನಿಜಕ್ಕೂ ಆದ ನಷ್ಟವೆಷ್ಟು? ಈ ಕುರಿತಂತೆ ಪತ್ರಕರ್ತ ಶೇಖರ್ ಗುಪ್ತ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದರು. ಮಹಾಲೇಖಪಾಲರು ಈ ಹಗರಣದಿಂದ 57,000 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಂದ 1.74 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲರೂ 1.74 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೇ ಅಂಟಿಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ಈ ಮೊತ್ತ ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದು ಎಂದು ಯಾರೂ ವಿವರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಶೇಖರ್ ಗುಪ್ತ ಇದನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ: ‘ಇದು 2007ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪನ್ನದ ಶೇಕಡಾ 4.4ರಷ್ಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ವರ್ಷದ ಮುಂಗಡ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣಾ ಖಾತೆಗೆಂದು ಮೀಸಲಿರಿಸಿದ್ದ ಹಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಇದು ಹಲವು ನೂರು ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು. ನಮ್ಮ ರಕ್ಷಣಾ ಪಡೆಗಳು ತಮ್ಮ ವಶದಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ತರಂಗಗುಚ್ಛಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿಯೇ ತಮ್ಮ ಖರ್ಚು ವೆಚ್ಚವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಿತ್ತಲ್ಲವೇ?’ ಶೇಖರ್ ಗುಪ್ತ ಕೇಳಿದ ತಾರ್ಕಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಯಾರೂ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ. ಅಷ್ಟೇಕೆ ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಸಮರ್ಥನೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂದು ಸ್ವತಃ ಯುಪಿಎ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ಗೂ ಅನ್ನಿಸಲಿಲ್ಲ. 2014ರ ಲೋಕಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನಿಡೀ 2 ಜಿ ಹಗರಣದ 1.74 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳೇ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡುಬಿಟ್ಟಿತ್ತು. ಇದು ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಚಾರವಾದುದರಿಂದ ಹೀಗಾಯಿತು, ಚುನಾವಣಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ತಮಗೆ ಬೇಕಿರುವ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಹೀಗೆಲ್ಲಾ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಹಜ ಎನ್ನಬಹುದು. ‘ಜನ್ ಧನ್’ ಖಾತೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುವ ಆಂದೋಲನ ಆರಂಭವಾದಾಗಲೂ ಇದು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಇಂಥದ್ದೊಂದು ಖಾತೆ ತೆರೆದರೆ ವಿದೇಶದಿಂದ ತರಲಾಗುವ ಕಪ್ಪು ಹಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಾಲನ್ನು ಸರ್ಕಾರ ಈ ಖಾತೆಗಳಿಗೆ ಹಾಕುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವದಂತಿಯನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಹರಡಲಾಯಿತು. 2000 ರೂಪಾಯಿಯ ಹೊಸ ನೋಟು ಬಂದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಚಿಪ್ ನೂರಾರು ಅಡಿ ಆಳದಲ್ಲಿ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಹೂತಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವದಂತಿ ಹರಡಿತು. ಇದನ್ನು ನಿಜವೆಂಬಂತೆ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳೂ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟವು. 2 ಜಿ ಹಗರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅತಿರಂಜಿತ ಅಂಕಿ–ಅಂಶಗಳಿಂದ ತೊಡಗಿ 2000 ರೂಪಾಯಿ ನೋಟಿನ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಚಿಪ್‌ನ ತನಕದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತರ್ಕದ ನಿಕಷಕ್ಕೆ ಒಡ್ಡಿದ್ದರೆ ನಿಜವೇನೆಂದು ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಯಾರೂ ಮಾಡಲು ಮುಂದಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರು ಮುಂದಾದರೂ ಅವರ ಮಾತಿಗೆ ಯಾವ ಬೆಲೆಯೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ.ಇಂಥದ್ದೊಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟದ ರಾಜಕಾರಣವನ್ನು ‘ಸತ್ಯೋತ್ತರ ರಾಜಕಾರಣ’ ಎಂದು ಡೇವಿಡ್ ರಾಬರ್ಟ್ಸ್ ವಿವರಿಸಿದ್ದು. ಈ ‘ಸತ್ಯೋತ್ತರ’ ರಾಜಕಾರಣದ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿರುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮೇಲೆ ಈಗ ವಿಶ್ವದ ಎಲ್ಲ ದೊಡ್ಡಣ್ಣಂದಿರ ಕಣ್ಣು ಬಿದ್ದಿದೆ. ಬ್ರೆಕ್ಸಿಟ್‌ಗೆ ಕಾರಣವಾದದ್ದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಸತತವಾಗಿ ಹರಡಿದ ಸುಳ್ಳು ಸುದ್ದಿಗಳು ಎಂದು ಈಗ ಬ್ರಿಟನ್‌ಗೆ ಅರಿವಾಗಿದೆ. ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಡೆಮೋಕ್ರಾಟರಂತೂ ಫೇಸ್‌ಬುಕ್‌ನ ಮೇಲೆ ಮುಗಿಬಿದ್ದಿದ್ದಾರೆ. ಇಟಲಿ ಸರ್ಕಾರವಂತೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು ಸುದ್ದಿ ಹರಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನು ತರುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂದಾಗಿದೆ. ಜರ್ಮನಿಯ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸುಳ್ಳು ಸುದ್ದಿಗಳನ್ನು ಹರಡುವುದಕ್ಕೆ ಫೇಸ್‌ಬುಕ್ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದು ವರದಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಸ್ವತಃ ಮಾರ್ಕ್ ಝಕರ್‌ಬರ್ಗ್ ಎಚ್ಚೆತ್ತುಕೊಂಡು ಸುಳ್ಳು ಸುದ್ದಿಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಜರ್ಮನಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಮತ್ತೊಂದು ಬಗೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ. ಸುಳ್ಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ಗಳಿಗೆ ನೀಡುವ ಯೋಜನೆ ಸಿಲಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಲಿಯ ಬುದ್ಧಿವಂತರದ್ದು. ಈವರೆಗಿನ ಅನುಭವವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ನೋಡಿದರೆ ಈ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಪೊಲೀಸ್‌ಗಿರಿಯಿಂದ ಅನಾಹುತಗಳಾಗುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು. ಅಸ್ಸಾಮ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ‘ಚುತಿಯಾ’ ಎಂಬ ಸಮುದಾಯವನ್ನೇ ಫೇಸ್‌ಬುಕ್‌ ‘ಅಶ್ಲೀಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿತ್ತು. ನಮ್ಮ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ಪವಾಡಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ಗಳು ‘ಸುಳ್ಳು ಸುದ್ದಿ’ಯ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದರೂ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಭಯಪಡಬೇಕಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಸಂಗತಿ ಇದೆ. ಸುದ್ದಿಯ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ನಿಗದಿ ಪಡಿಸಲು ಈ ಬಗೆಯ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ಗಳು ಬಳಸುವುದು ‘ಸುದ್ದಿಮೂಲ’ಗಳನ್ನು.  ಈ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಸುದ್ದಿಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿಗದಿ ಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ? ಈ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳು ಬಳಸುವ ಮಾನದಂಡವೇನು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಉತ್ತರ ದೊರೆತಿಲ್ಲ. ಸುದ್ದಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿರುವ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಜಾಗತಿಕ ದೈತ್ಯರಷ್ಟೇ ‘ನಿಜ ಸುದ್ದಿ’ಯನ್ನು ಕೊಡುವವರಾಗಿಬಿಟ್ಟರೆ ಬಡವಾಗುವುದು ತೃತೀಯ ಜಗತ್ತಿನ ಸುದ್ದಿಮೂಲಗಳು. ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ದೈತ್ಯರೆಂದು ಗುರುತಿಸುವ ಕಂಪೆನಿಗಳು ತಮಗಿಷ್ಟವಾಗುವ ರಾಜಕೀಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸುದ್ದಿಯ ನೈಜತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರಂತೂ ಸತ್ಯೋತ್ತರ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

]]>

ಆನ್‌ಲೈನ್ ಗೂಂಡಾಗಿರಿಯ ರಾಜಕೀಯ ಆಯಾಮ

ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ‘ಟ್ರಾಲ್’ (Troll) ಎನ್ನುವ ಪದವೊಂದಿದೆ. ಈ ಪದದ ಮೂಲ ಉತ್ತರ ಯೂರೋಪಿನ ಜಾನಪದದಲ್ಲಿದೆಯಂತೆ. ಟ್ರಾಲ್ ಎಂದರೆ ‘ಗವಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ರಕ್ಕಸ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದದ್ದು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನೇ ಹೇಳುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದಕ್ಕೆ. ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಇದಕ್ಕೆ ಹಳೆಯ ಅರ್ಥದ ಜೊತೆಗೆ ಹೊಸ ಅರ್ಥವೂ ಸೇರಿಕೊಂಡ ಬೇರೆಯೇ ಆದ ಅರ್ಥವೊಂದು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು.

ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಚರ್ಚಾ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖಾ ಸುಮ್ಮನೆ ಕೆಣಕುವ, ಜಗಳ ತೆಗೆಯುವ, ಅತಾರ್ಕಿಕ ವಾದಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಚೋದನಕಾರಿಯಾದ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವವರನ್ನು ‘ಟ್ರಾಲ್’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಫೇಸ್‌ಬುಕ್, ಟ್ವಿಟ್ಟರ್‌ನಂಥ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿನಿಂದಲೂ ‘ಟ್ರಾಲ್’ಗಳ ಹಾವಳಿ ಇತ್ತು. ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳ ಆದಿಮ ರೂಪವಾದ ‘ನ್ಯೂಸ್ ಗ್ರೂಪ್’ಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಬಗೆಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಿತ್ತು. ಇವರದ್ದೊಂದು ಬಗೆಯ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಗೂಂಡಾಗಿರಿ. ತಮ್ಮ ಮೂಗಿನ ನೇರಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಟೀಕಿಸುವ, ದಾಳಿ ಮಾಡುವ ಮನಃಸ್ಥಿತಿ ಇವರದ್ದು. ಆಫ್‌ಲೈನ್ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಗೂಂಡಾಗಳು ಏನನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನು ಆನ್‌ಲೈನ್ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಟ್ರಾಲ್‌ಗಳು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ತನ್ನ ತೋಳ್ಬಲವನ್ನು ಕೆಟ್ಟ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಒಬ್ಬ ಅಥವಾ ಒಬ್ಬಳು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಸುಲಭ. ಸಮುದಾಯವೇ ಅವರಿಗೊಂದು ಪಾಠ ಕಲಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಪೊಲೀಸರೂ ಇಂಥವರ ವಿರುದ್ಧ ಕಠಿಣವಾಗಿಯೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ರೌಡಿಗಳು ಸಂಘಟಿತರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದರೆ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರನ್ನು ಬಳಸತೊಡಗಿದರೆ ಸಮಸ್ಯೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾನೂನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವುದಕ್ಕೆ ರೌಡಿಗಳಿಗೊಂದು ರಹದಾರಿ ದೊರೆತಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಇವರ ಶಕ್ತಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ವಿಜೃಂಭಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಪಾರ, ರಾಜಕಾರಣ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತದಂಥ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸುಪ್ತವಾದ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳು ಸಂಭವಿಸಿ ಅವು ಜನಸಾಮಾನ್ಯನ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ.

ಇಂಥದ್ದೇ ಒಂದು ಸ್ಥಿತಿ ಈಗ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆ. ಟ್ರಾಲಿಂಗ್ ಎಂಬ ಗೂಂಡಾಗಿರಿ ಅಂತರ್ಜಾಲದ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಳುಗೆಡವುತ್ತಿದೆ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಾನಸಿಕ ಅಸಮತೋಲನವಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದ್ದ ‘ಟ್ರಾಲಿಂಗ್’ ಈಗ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಮಾಫಿಯಾ ಆಗಿ ಬದಲಾಗಿದೆ. ಭೂಗತ ಜಗತ್ತಿನ ವ್ಯವಹಾರಗಳಂತೆಯೇ ‘ಟ್ರಾಲ್’ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನೇ ಬಂಡವಾಳವಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ವ್ಯಾಪಾರವೂ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಕೆಟ್ಟ ಬೈಗುಳಗಳು, ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಹನನದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರಾಜಕೀಯ ಒಲವಿನ ಭ್ರಮೆ ಮೂಡಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಯ ತನಕವೂ ಈ ವ್ಯಾಪಾರ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಈ ವ್ಯಾಪಾರದ ರಾಜಕೀಯ ಮುಖವನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುವ ಪುಸ್ತಕವೊಂದು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದೆ. ನವದೆಹಲಿಯ ಜಗ್ಗರ್‌ನಾಟ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿರುವ ಈ ಪುಸ್ತಕದ ಕರ್ತೃ ಪತ್ರಕರ್ತೆ ಸ್ವಾತಿ ಚತುರ್ವೇದಿ. ಬಿಜೆಪಿಯ ಡಿಜಿಟಲ್ ಸೇನೆಯ ನಿಗೂಢ ಒಳಗತ್ತಿನ ಅನಾವರಣ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಈ ಪುಸ್ತಕ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರೇರಿತ ಟ್ರಾಲಿಂಗ್‌ನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಾತಿ ಸ್ವತಃ ‘ಬಲಪಂಥೀಯ ಟ್ರಾಲ್‌’ಗಳ ದಾಳಿಯ ಬಲಿಪಶು. ತಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಟ್ವೀಟ್ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದ ಟ್ರಾಲ್ ಮೇಲೆ ಪೊಲೀಸ್ ಕೇಸನ್ನೂ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ‘ಟ್ರಾಲ್’ಗಳ ಕುರಿತಂತೆ ಹೆಚ್ಚು ಆಳವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಒಂದರ್ಥದಲ್ಲಿ ಈ ಘಟನೆಯೇ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಟ್ವಿಟ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಬಲಪಂಥೀಯ ಟ್ರಾಲಿಂಗ್‌ ಅನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿರುವ ಲೇಖಕಿ ಓದುಗರ ಮುಂದಿಡುತ್ತಿರುವ ಚಿತ್ರಣ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ರಾಜಕೀಯ ಸಂವಹನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಲವು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳೂ ಒಂದು ಮಾಹಿತಿ ಹಾಗೂ ಸಂವಹನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಘಟಕ (ಐಸಿಟಿ ಸೆಲ್) ಹೊಂದಿವೆ. ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಟ್ಟದ್ದು ಬಿಜೆಪಿ. ಇಂಟರ್ನೆಟ್‌ನ ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿಯೇ ಅದರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅರಿತು ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತವಾದ ಪಕ್ಷವದು. ಇಂದಿಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲರಾಗಿರುವ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಬಿಜೆಪಿಗೆ ಸೇರಿದವರೇ. ಪ್ರಧಾನಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ದಾಖಲೆ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಟ್ವಿಟ್ಟರ್ ಹಿಂಬಾಲಕರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಸುಷ್ಮಾ ಸ್ವರಾಜ್ ಮತ್ತು ಸುರೇಶ್ ಪ್ರಭು ಅವರು ಟ್ವಿಟ್ಟರ್ ಮೂಲಕ ಬಂದ ವಿನಂತಿಗಳಿಗೆ ಚುರುಕಾಗಿ ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಉಳಿಸುವುದರಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸುವ ತನಕವೂ ಧನಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿದೆ.

ಈ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಆಯಾಮದ ನೆರಳಿನಲ್ಲೇ ನಿಗೂಢವಾದ ‘ಆನ್‌ಲೈನ್ ಗೂಂಡಾಗಿರಿ’ಯೂ ಹೇಗೆ ನೆಲೆ ಕಂಡುಕೊಂಡಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ವಾತಿ ಅವರ ಪುಸ್ತಕ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಬಹುಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಾಗಿರುವುದು ಸಾಧ್ವಿ ಖೋಸ್ಲಾ ಎಂಬ  ಬಿಜೆಪಿ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಘಟಕದ ಮಾಜಿ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೆಯ ಹೇಳಿಕೆಗಳು. ಈಕೆಯನ್ನು ಹೊರತು ಪಡಿಸಿದಂತೆ ಲೇಖಕಿಯ ಜೊತೆ ಮಾತನಾಡಿದ ಯಾವುದೇ ‘ಟ್ರಾಲ್’ಗಳು ತಮ್ಮ ಗುರುತನ್ನು ಬಹಿರಂಗ ಪಡಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಖೋಸ್ಲಾ ಬಹಿರಂಗ ಪಡಿಸಿರುವ ವಿಚಾರಗಳು ಮಾತ್ರ ನಿಜಕ್ಕೂ ಆಘಾತಕಾರಿ. ನಟ ಅಮೀರ್‌ಖಾನ್ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದ ಸುರಕ್ಷತೆಯ  ಕುರಿತಂತೆ ಆಡಿದ  ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ನೆಪವಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವರ ಮೇಲೆ ನಡೆದ ‘ಟ್ರಾಲ್’ದಾಳಿಯ ಕುರಿತು ನಮಗೆಲ್ಲಾ ಗೊತ್ತು. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಬ್ರಾಂಡ್ ಅಂಬಾಸಿಡರ್ ಆಗಿದ್ದ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರುವ ತಂತ್ರವೂ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿಯೇ ನಡೆಯಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ಬಿಜೆಪಿಯ ಬೆಂಬಲವೂ ಇರಬಹುದೇನೋ ಅನ್ನಿಸುವಂತೆ ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವರ ಮನೋಹರ್ ಪರಿಕ್ಕರ್ ಕೂಡಾ ಮಾತನಾಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಬಿಜೆಪಿಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಘಟಕ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಮಾಡಿತು ಎಂಬುದು ಖೋಸ್ಲಾ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಬಹಿರಂಗ ಪಡಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಅಮೀರ್ ಖಾನ್ ಬ್ರಾಂಡ್ ಅಂಬಾಸಿಡರ್ ಆಗಿದ್ದ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ತಾಣದ ಆ್ಯಪ್ ಅನ್ನು ಡೌನ್‌ಲೋಡ್ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕೆ ಕಡಿಮೆ ರೇಟಿಂಗ್ ಕೊಡುವುದು. ಬ್ರಾಂಡ್ ಅಂಬಾಸಿಡರ್ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಅಮೀರ್‌ಖಾನ್ ಕೈಬಿಡಿ ಎಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸುವ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಮನವಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅರವಿಂದ್ ಗುಪ್ತ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುವ ಬಿಜೆಪಿಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣ ಘಟಕದ ಮುಖಾಂತರವೇ ನಡೆಯಿತು ಎಂಬುದು ಖೋಸ್ಲಾ ಮಾತಿನ ಸಾರ.

ನವದೆಹಲಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಈ ಘಟಕ ‘’ಟೀಕೆ’ ಮತ್ತು ‘ಬೈಗುಳ’ಗಳ ಪಠ್ಯವನ್ನೂ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಮತ್ತು ಸಂಬಳ ಪಡೆಯುವ ‘ಕಾರ್ಯಕರ್ತ’ರಿಗೆ ವಾಟ್ಸ್ ಆಪ್ ಗುಂಪುಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂರೈಸುವ ಬಗೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನೂ ಖೋಸ್ಲಾ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಮೀರ್‌ಖಾನ್ ಹೇಳಿಕೆ ಟ್ವಿಟ್ಟರ್ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಅಸಮಾಧಾನ ಹುಟ್ಟಿಸಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವ ಬರುವಂಥ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಕೃತಕವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಖೋಸ್ಲಾ ಅವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಸಾರ. ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾದ ವಿಚಾರವೇನೂ ಅಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಪತ್ರಕರ್ತರ ಮೇಲೂ ಇದೇ ಬಗೆಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದಾಳಿಗಳನ್ನು ನಡೆದಿವೆ. ಇವುಗಳನ್ನೂ ಹೀಗೆಯೇ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಭಾಗಗಳೂ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿವೆ.

ಟ್ವಿಟ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕೋಟಿಗೂ ಅಧಿಕ ಹಿಂಬಾಲಕರಿರುವ ನರೇಂದ್ರಮೋದಿ 1375 ಮಂದಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಳೆದ ವರ್ಷ ಹೋಳಿಯ ದಿನ ನಡೆದ ಡಾ.ಪಂಕಜ್ ನಾರಂಗ್ ಅವರ ಕೊಲೆಯಾದದ್ದು ಮುಸ್ಲಿಮರಿಂದ ಎಂಬ ಸುಳ್ಳು ಸುದ್ದಿಯೊಂದನ್ನು ಹರಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದು ಪ್ರಧಾನಿಯವರೇ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವ ರಾಹುಲ್ ರಾಜ್ ಎಂಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಟ್ವಿಟ್ಟರ್ ಖಾತೆ. ಪೊಲೀಸರ ಸಕಾಲಿಕ ಮಧ್ಯ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಕೋಮು ಗಲಭೆಯೊಂದು ಸಂಭವಿಸಲಿಲ್ಲ.

ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಅವಾಚ್ಯ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂದಿಸುವ ಸುಳ್ಳು ಸುದ್ದಿಗಳನ್ನು ನಿಜವೆಂಬಂತೆ ಹರಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ 26 ಟ್ವಿಟ್ಟರ್ ಖಾತೆಗಳಿವೆ ಎಂದು ಸ್ವಾತಿ ತಮ್ಮ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ತನಕ ಪ್ರಧಾನಿ ಕಚೇರಿಯಿಂದ ಈ ಕುರಿತಂತೆ ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟನೆ ಬಂದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ‘ಐ ಆಮ್ ಟ್ರಾಲ್’ನ ಎತ್ತುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಿದೆ.

]]>